Şehir Kuşçusu 16 – Kuş Atlası

Şehir Kuşçusu programına hoş geldiniz. Bu programda size üreyen kuş atlasından bahsedeceğim. 3 Aralık 2020 günü, Avrupanın ikinci üreyen kuş atlası envanteri yayımlandı. Bu çalışma, dünyada bugüne kadar yapılmış en kapsamlı biyoçeşitlilik envanterlerinden biri.

Üreyen kuşlar deyince, bu programlar ne ilgisi var diyebilirsiniz. Sonuçta bu programda şehirde yaşayan, kentsel bölgelerin kuşlarıyla ilgili. Ama bir radyo programı olduğu için, dolaylı olarak, aslında öten kuşlarla ilgili bir program olduğunu da söyleyebilirim.

KIZILGERDAN

Bir kızılgerdanın ötüşünü dinledik. Kuşların ötüşünün üç anlamı var. Bir burası benim bölgem, kadastrolu yani sınırları çekilmiş ve tapulu yani sahibi belli. İkinci anlamı, eşi kendisine çekmek. Yok mu benimle evlenmek isteyen biri? Ve üçüncü anlam, yeni nesile türün dilini, iletişim yöntemlerini ve yöresel özelliklerini öğretmek, ki bu sayede yavrular büyüyünce kendi soyları ile beraber kalsınlar.

Gelelim üreyen kuşlar. Üreyen kuşların çok büyük bir kısmı, varlıklarını ötüşleriyle belirlerler. Bir ormanda dolaşırken birçok kuşun sesini duyabilirsiniz. Ancak bahar geldiğinde ve kuşlar ötmeye başladıklarında, bilin ki, aslında çok daha detaylı bir faaliyet var. Farklı mevsimlerde farklı alanlar ve kıtalarda yaşayabilen ve beslenebilen birçok tür, üreme dönemi geldiğinde, çok özel ekolojik koşulları arayabiliyor. Dolayısıyla bu güzel ötüşleri duymak, aynı zamanda hassas bir alan seçiminin teyidi. Aynen bu büyük baştankaranın sesi gibi. Büyük baştankara tüm şehirlerdeki bahçelerde bol bulunan, ağaçlarda ve dallarda dolaşan, sarı karınlı, siyah başlı ve özgün beyaz yanaklı serçe boyunda bir kuştur.

BÜYÜK BAŞTANKARA

Atlas çalışması nedir? Atlas bir biyoçeşitlilik envanter çalışması. Bİr harita çalışması. Türkiyeyi ele alalım ve onu tepsi börek gibi küçük kare dilimlere keselim. Sonra her bir karede yapılan gözlemler toplanarak, gözlemlerin hangi karelerde yapıldığını kaydedelim. SOn eonunda da her bir türe özel atlas haritasını hazırlayalım. Atlas en temelde böyle bir çalışma.

Atlas’ın en güzel özelliği, ülkeler arasında birbiriyle uyumlu çalışma yapılabilmesi. Örneğin Avrupa atlasında her ülke aynı standart 50×50 km’Lik karelerde çalıştı. Bunlar UTM referans sisteminde belirlendi. Böylece puzzle’nin parçaları kusursuz bir uyumla birleşince ortaya Avrupa atlası çıktı.

Bu vesile ile Türkiye atlasını da anlatayım. Türkiye’de bizzat başında olduğum bir ekiple 2013-2018 yılları arasında Türkiye Üreyen Kuş Atlası çalışması yapıldı ve 2019 yılında WWF-Türkiye’nin bir rapor olarak yayımlanmıştı. Bu çalışmada 4 yıl boyunca benim liderliğimde 5 kişilik bir ekip WWF Türkiye’nin çatısı altında yoğun olarak çalıştı. Türkiye’den 150 gönüllü doğrudan katıldı. Milli Parkların birçok görevlisi araç ve personel desteği ile yanımızda idi. Ayrıca 450 kuş gözlemcisinin kayıtları da derlenerek atlasa dahil edildi. Türkiye’deki en kapsamlı biyoçeşitlilik envanteri oluştur.

En başta dediğim gibi, Avrupa Üreyen Kuş Atlası 3 Aralık 2020 gününde yayımlandı. İlk defa, Türkiye’nin de dahil olduğu 48 Avrupa ülkelerinde, üreyen 596 kuş türünün hepsinin haritaları oluşturulmuş oldu. Atlas, İspanya, İSviçre ve Çekya’da bulunan üç farklı kurum tarafından koordine edildi. Toplam 120.000 kuş gözlemcisinin 10 yıl boyunca topladıkları kayıtları kullanıldı. Muazzam bir vatandaş bilimi çalışması.

KARA BAŞLI ÖTLEĞEN

Örneğin kara başlı ötleğeni alalım. Serçe boyunda, ince gagalı, çok hareketl, genellikle nemli ormanlarda yaşayan bir tür. Erkeğinin başı siyah, dişisininki ise kızıl kahverengi. Tam bir nemli kuşu SES Onun Kırklarelinden Artvine kadar tüm Karadeniz bölgesinde yuvaladığın biliyoruz. Ama tam olarak nerelerde olduğunu atlas ile belirleyebiliriz. Diyelim bugün 64 karede ürediğini, yuvaladığını biliyoruz. Sonra bu çalışmayı tekrarladığımızda 60 karede yuvaladığı ortaya çıkarsa, bir kırmızı bayrak kaldırmak gerekir. Ormanlara ne oluyor? Yanlış kesim politikaları mı var? Yoksa orman içindeki canlılar arasında bu türün ihtiyaç duyduğu bir bitki veya böcek grubu mu ortadan kalktı. Veya 75 kareye çıkarsa da bir yeşil bayrak kaldırırız. Belki boş bırakılan veya rehabilite edilen bazı alanlar sağlıklı ormanlara dönüştü ve kuşlara yeni üreme alanları açıldı.

ARIKUŞU

TÜrkiye’Nin en yaygın kuşlarından Arıkuşu, güvercinden küçük, serçeden iri, uzun sivri kanatlı ve çok renkli bir yaz göçmeni. iri böcekler ve arılarla beslendikleri için adı arıkuşu.

Bu çalışmada sadece varlık veya yoğunluk haritaları yok, aynı zamanda, gidilemeyen yerlerdeki durumu da ortaya koymak için kapsamlı modelleme haritaları var. Bir atlas zaten durumu ortaya koyduğunda, türlerin ne kadar geniş veya dar alanlarda olduğu, hattta nüfuslarının ne seviyelerde olduğu ortaya çıkıyor. Örneğin Toy kuşu türkiye’de sadece 31 karede bulunuyor ve soyu ciddi tehlike altında.

TOY

Ancak en önemlisi bu atlasın 2. avrupa atlası olması. Gelelim atlasın en değerli kısmına. belirli bir zaman aralığı ile tekrarlandığında türlerin artış ve azalışları, yerleşme ve yokolma yörüntüleri ve genel dgidişatları ortaya çıkıyor. 20 yıl önce vardı, şimdi yok. Ve bu kapsamlı haritalarla ortyaa konulduğunda, durum hiçbir şüpheye gerek kalmadan dökülüyor.

Twitter’de EBBA2 #i ile arattığınızda çıkan sonuçlara bakalım. EBBA European Breeding Bİrd Atlas 2 anlamında.

MASKELİ ÖTLEĞEN. Ortalama her yıl 1 km kuzeye yayılmış.

KARA İSKETE AVrupa’da sadece türkkiyede yuvalıyor. EN batıda Uludağ ve Kartalkaya’da, yaygın olarak toroslarda, kuzey anadolu dağları ve Van gölü çeversinde var. Türkiye dışında da kafkaslar ve batı himalayalarda

AK Kuyruksallayan

AZOR ŞAKRAĞI

Peki, gelelim atlasa nasıl katılabilinir. Atlas katılmak için, kuş gözlemcisi olmanın dışında hiçbir şey yapmaya gerek yok. gözlem kayıtlarını tercihen Kuşbank yani eBird platformuna veya Trakuş, Doğal Hayat veya benzeri herhangi bir platformda yerleştirmek yeterli. Emin olun, tüm kayıtlar değerlendiriliyor. Hiç önemsemediğiniz bir yerdeki hiç dikkatinizi çekmeyen bir kuşun kaydı, o bölgedeki varlığının tek kanıtı olabilir.

HEpinize boş kuşlı günler…